اسیب شناسی نوجوان

انسان ها از نظر شخصیت و ویژه گی های خاصی که دارند، به گروه های مختلفی تقسیم شده اند. شخصیت یک انسان، خصوصا شخصیت اجتماعی او در اصل مبین و تعیین کننده جایگاهی است که او در اجتماع دارد یا خواهد داشت. شخصیت اجتماعی فرد از دو دیدگاه مورد اهمیت است؛ یک دیدگاه این است که یک فرد در مواجهه با افراد اجتماع، باعث بروز چه تغییرها وعکس العمل هایی در آن ها می شود و منظر دیگر این است که آن فرد چه خصوصیات و عکس العمل هایی را در مقابل دیگران از خود نشان می دهد؟ این دو دیدگاه از جهتی اهمیت دارند که جنبه اجتماعی شخصیت انسانی را بیان کرده و سوابق تربیتی فرد، چه تربیت نظام مند و سازمان دهی شده و چه تربیت غیرسازمانی و خانواده گی را نشان می دهد.
یکی از دوره های پر اهمیت زنده گی انسان که خود از دوره های آموزشی محسوب شده و در تربیت فرزند و شکل گیری شخصیت و چارچوب خصوصیتی وی جایگاه ویژه ای دارد و همواره دانشمندان علم روان شناسی بر اهمیت این دوره بسیار تاکید کرده اند، دوره نوجوانی انسان است؛ که می خواهیم طی این نوشته، کمی در مورد خصوصیات و ویژه گی های این دوره و طرز شکل گیری شخصیت در دوره نوجوانی بحث کنیم. این مبحث، می تواند برای خانواده های افغان که سال ها از روش های تربیتی و اساسات روان شناختی دوران طفولیت و نوجوانی انسان دور بوده اند و بسیاری اوقات دیده می شود که رفتار و برخورد خانواده ها با اطفال و نوجوانان به دور از هر گونه مطابقت روانی و رفتاری است، مفید باشد.
از دیدگاه روان شناسی، نوجوانی یکی از بحرانی ترین، حساس ترین و پرتلاطم ترین دوران زنده گی انسان به حساب می آید. این دوران که طبق یکی از نظرهای روان شناسی، سنین 12 تا 16 ساله گی را در بر می گیرد، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و سرنوشت آینده خوب فرد با تصمیمات درست و منطقی و همچنین سرنوشت آینده بد و نابه هنجار فرد با تصمیمات و عمل کردهای نادرست و غیر اصولی این دوره گره خورده است.
مرحله نوجوانی، مرحله دگرگونی و تغییرات کیفی است که نوجوان را از کودکان جدا ساخته و به سوی پیوستن به بزرگ سالان سوق می دهد. نوجوان دائما در حال تغییر و تحول است و بسیاری از خصوصیات و ویژه گی های جسمانی، روان شناختی و... او شکل یافته و وضعیت مشخصی را در بر می گیرد. در این دوره، یک سری ویژه گی های خاصی در فرد پدیدار می شود که این دوره را متمایز از دوران دیگر زنده گی فرد می کند.
همان طور که ذکر شد، در طول دوره نوجوانی، فرد با تغییرات و تحولات عمیقی مواجه بوده و در طول این دوره در حال رشد و تکامل است، رشد در این دوره از چند جنبه قابل مطالعه است که به طور اختصار به بیان آن می پردازیم:
1ـ رشد جسمانی و شناختی
رشد جسمانی در دوره نوجوانی سریع شده و از جنب و جوش کودکی کم می شود. دگرگونی های عمیقی در نوجوان پدید می آید و شکل ظاهری دائمی پدیدار می گردد. در این دوره رشد قد به مرحله نهایی نزدیک می شود و وزن بدن افزایش چشم گیری پیدا می کند. ویژه گی های جنسی در دختر و پسر نمایان می شود و رشد نمود جنسی در بدن، باعث دگرگونی خاصی در فیزیولوژی آن ها می شود.
در این مرحله، رشد جسمانی به خصوص رشد قد از عوامل مختلفی تاثیر پذیر است که می توان مهم ترین آن ها را سن، وراثت، محیط و نزدیکی به بلوغ نام برد. ویژه گی هایی که نوجوان از لحاظ بدنی از آن برخوردار است در رفتارش بسیار موثر بوده و در شخصیت کلی و همین طور رفتار اجتماعی اش تاثیر دارد.
مسئله ای که در این جا بسیار مهم است و در برخورد با یک نوجوان آن را به طور دقیق باید در نظر داشت، این است که علایم جسمانی و روانی که در نوجوان ظاهر می شوند، در برخی موارد وی را به تعجب وا می دارد و همین مسئله اگر همراه با آگاهی نباشد، موجب بروز اضطراب و نگرانی در وی خواهد شد. خانواده ها می توانند با در نظر داشت این موارد، نوجوان را از گرفتار شدن در چنگال نگرانی و اضطراب نجات دهند و موجب جلوگیری از تزلزل در رفتارهای عادی نوجوان شوند.
2ـ رشد و پروش عقلانی
در مرحله نوجوانی، رشد مغز و سیستم عصبی انسان به میزان رشد بزرگ سالان می رسد و اگر تجربه را به آن اضافه کنیم، توانایی این را پیدا می کند که به حل مسایل بسیاری بپردازد. به طور کلی این دوره به دوره هوش انتزاعی یا عملیات منطق صوری معروف است که طی آن یک سلسله تغییرات اساسی و مهم در دستگاه روانی ایجاد شده و بر اساس آن، انسان توانایی درک و تحلیل مسائل انتزاعی را پیدا می کند.
در این دوره، نوجوان به پیشرفت های علمی، مسایل اقتصادی، سیاسی و تکنالوژیکی علاقه مند و حساس می شود. عملیات ذهنی که نوجوان در این دوره انجام می دهد، عملیات فرضی ـ استنتاجی است و فرضیات می تواند پایه و اساس عمل ذهنی او قرار گیرد.
در دوره نوجوانی، فرد می تواند نتیجه گیری های منطقی و اصولی از موضوعاتی خاص داشته باشد. این نتیجه گیری ها با ایجاد اختلافاتی در نوع تفکر و اختلاف نظر فرد با والدین همراه می باشد که این امر موجب می شود تا نوجوان تمایل به استقلال از خود نشان دهد.
چیزی که در این بخش در خانواده ها حائز اهمیت است این است که در چنین دوره ای هر چه بیش تر باید بر خود اتکایی نوجوان تاکید کرد و در مسائل مختلف از وی نظر خواهی نمود. این امر باعث آن خواهد شد تا نوجوان احساس خوبی در شخصیت خود نموده و شخصیت قوی و توام با اعتماد به نفس در آینده خواهد داشت. این مسئله، او را از متزلزل بودن در مسایل مختلف اجتماعی نجات خواهد داد و از وی انسانی محکم و قاطع و دارای محبوبیت اجتماعی خواهد ساخت.
3ـ رشد و پروش عاطفی:
این دوره از لحاظ عاطفی، مرحله شکل گیری و رشد احساس های مختلف و جدیدی است که می توان آن ها را نتیجه دگرگونی هایی دانست که در جسم نوجوان به وجود آمده اند. نوجوان معمولا در مقابل چنین احساساتی، دچار نوعی سرگردانی است و دائما از یک حالت به حالتی دیگر منتقل می شود. احساساتی چون شرم، ترس، نگرانی و ناامیدی از جمله احساس هایی هستند که به صورت مداوم و دوره ای ممکن است در فرد دیده شود که این حالات بیش تر به خاطر ترس از مورد انتقاد قرار گرفتن یا عدم پذیرش توسط دیگران در وی ایجاد می گردد.
خود همین ترس، به وجود آورنده حالاتی دیگر مانند کم رویی، اضطراب و افسرده گی است. بدیهی است که در موجودیت چنین حالات و احساساتی، فرد به شدت تحت تاثیر عوامل بیرونی و درونی قرار دارد و نحوه برخورد اطرافیان به خصوص اعضای خانواده می تواند در آینده روانی نوجوان، تاثیرات عمیق و شگرفی داشته باشد. در این مرحله حمایت از نوجوان و ایجاد محیطی که وی در آن احساس امنیت کند و بداند که توسط دیگران مورد پذیرش قرار گرفته است، ضروری است. توجه والدین و عمل کرد صحیح و درست در قبال نوجوان موجب ثبات عاطفی و جلوگیری از ایجاد عقده های روانی در او خواهد شد.
4ـ رشد و پرورش اجتماعی
همان طور که در قسمت رشد عاطفی گفته شد، یکی از مشکلات بزرگی که نوجوان با آن مواجه است، ترس از عدم پذیرش توسط اطرافیان می باشد. در مقابل باید گفت که در صورت برخورد صحیح دیگران و پذیرش نوجوان توسط اعضای خانواده و اجتماع، فرد از این پذیرش لذت برده و احساس غرور می کند و تلاش خواهد کرد تا این حالت را حفظ کرده و مورد پذیرش افراد بیش تری قرار گیرد.
توام با رشد جسمانی، عقلانی و عاطفی، وی آماده می شود تا به موقعیت بزرگ سالان نزدیک شده و توانایی آن را کسب کند تا از عهده نقش هایی که در آینده و در اجتماع خواهد داشت، به درستی بر آید، او این امر را با تمایل نشان دادن به گروه های اجتماعی و سعی در شرکت جستن در فعالیت های آن ها نشان می دهد. نوجوان سعی دارد تا موقعیت خود را در اجتماع تثبیت کرده و به جایگاه مورد علاقه دست یابد. البته به دلیل بی تجربه گی، ممکن است بعضا با شکست هایی مواجه شود، اما والدین و اطرافیان باید این را بدانند که هیچ گاه نباید به نوجوان انتقاد های
شدید وارد کرد و او را از انجام کارهای دیگر مانع شد، زیرا نوجوانی مرحله شروع فعالیت در اجتماع است و تجربه هم وجود ندارد و بروز چنین شکست هایی برای فرد نوجوان، طبیعی و بسیار عادی است. کاری که اطرافیان باید انجام دهند این است که در مواقع شکست در یک کار و یا بروز مشکل در یک فعالیت، نوجوان را در انجام آن کار یاری دهند تا کار به صورت موفق به اتمام برسد، نوجوان را تشویق و ترغیب نمایند و از موقعیت او حمایت کنند. با این کار فرد به نقص های کاری و برنامه ای خود پی می برد، بدون آن که ترس و یا نگرانی در مورد از دست دادن موقعیت و پذیرش دیگران در او ایجاد شود و با کسب تجربه به انجام امور به تنهایی و به صورت موفق نایل خواهد شد.
این امر اعتماد به نفس و باورمندی به توانایی های شخص را در وی ایجاد کرده و از او شخصیتی محکم، استوار، کوشا و موفق در آینده خواهد ساخت.
طی این نوشته، به برخی از خصوصیات و ویژه گی های فرد نوجوان اشاره ای کوتاه شد و مراحل مختلف رشد در وی به صورت گذرا، مرور گردید. دیده می شود که مرحله نوجوانی بسیار حساس و پراهمیت است و با توجه کافی و عمل کرد صحیح و در نظر داشت کنش ها و واکنش های فرد در این دوره، می توان انسان های قوی و آینده ساز تربیت نمود. این امر از آن جهت از اهمیت بسیار برخوردار است که متاسفانه دیده می شود که در جامعه افغانستان طفل و یا نوجوان دارای شخصیت یک انسان نیست و همه به آن ها به عنوان وسیله هایی برای فرو نشاندن عقده های خود می نگرند. معلوم است که در چنین حالتی نمی توان افرادی سالم از لحاظ روانی و شخصیتی تربیت کرد که بتوانند در آینده نسل های سالم دیگری را پرورش دهند. پس بیایید شخصیت و حیثیت از دست رفته کودکان و نوجوانان را به آن ها بازگردانیم، تا آینده ای درخشان و نسلی سالم داشته باشیم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع:
1ـ روان شناسی رشد، حسین نجاتی
2ـ روان شناسی تربیتی، دکتر علی شریعت مداری

/ 1 نظر / 13 بازدید
نظافت منزل

مرسی لذت بردم. منتظر مطالب بیشتر از شما هستم.